Mahperi Huand Hatun, Anadolu Selçuklu Devleti’nin öne çıkan kadın şahsiyetlerinden biri olarak, tarihî ve kültürel mirasıyla günümüzde de anılmaya devam ediyor. Özellikle Şeyh Turesan Zaviyesi, onun adının yaşadığı önemli yapılardan biri olarak dikkat çekiyor.
Şeyh Turesan Zaviyesi’nin Tarihsel Önemi
Zaviye kavramı, 14. ve 15. yüzyıla dek şehir, kasaba ve köylerde ya da yollar üzerinde kurulan, tarikat ehli şeyh ve dervişlerin yaşadığı, yolculara ücretsiz konaklama imkânı sunan, dini ve sosyal işlevleri olan bir kurum olarak tanımlanır. Bu tür yapılar ayrıca ribat, hânikâh, buk’a, savmaa, düveyre ve medrese gibi farklı isimlerle de anılmıştır. Kayseri’nin İncesu ilçesi ile Ürgüp Başköy arasında, Tekke Dağı mevkiinde inşa edilen Şeyh Turesan Zaviyesi, 1240 yılına tarihlenen en erken tarikat yapılarından biri olarak öne çıkmaktadır. İnşa kitabesi ile II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in annesi ve I. Alâeddin Keykubad’ın eşi olan Mahperi Huand Hatun’un, oğlunun hükümdarlığı döneminde bu yapıyı yaptırdığı anlaşılmaktadır.
Zaviyenin Mimari ve Sosyal İşlevleri
Mimari Özellikler ve Ritüel Kullanımı
Zaviyenin mimari planı, dönemin diğer benzer yapılarından bazı yönleriyle ayrılır. Özellikle sofada yer alan ana eyvanın zeminden yükseltilmiş sekisi ve eyvan bölümünde mihrap bulunmaması, bu alanların tasavvufi ritüeller için kullanıldığını göstermektedir. Ayrıca, orta sofanın örtüsünü destekleyen kemerler arasına yerleştirilen sembolik kubbe ve kubbenin altındaki merdiven yapısı, inançla ilgili sembolik anlamlar taşır. Merkezi kubbe-eyvan ilişkisi Selçuklu zaviyelerinde evrenle sembolik bir bağlantı kurulmasına aracılık ederken, Şeyh Turesan Zaviyesi’nde kubbedeki açıklık yerine çatıya çıkan bir geçit bulunur.
Sosyal Fonksiyonlar ve Konaklama
Tarikat zaviyeleri, âyende ve revende olarak adlandırılan gelip geçen yolculara belirli sürelerde karşılıksız konaklama hizmeti sunardı. Şeyh Turesan Zaviyesi’nde ana eyvana açılan odaların yaşam alanı olarak kullanıldığı, kuzey duvarı boyunca uzanan ve günümüzde mezarlık olarak bilinen alandaki halkaların ise konukların hayvanları için ayrıldığı tespit edilmiştir.
Mahperi Hatun’un Vakıf ve Hayır Faaliyetleri
Mahperi Hatun, Kayseri, Tokat ve Yozgat gibi şehirlerde kurduğu vakıflar ve hayır kurumları ile Anadolu’nun sosyal ve dini hayatına katkı sağlamıştır. Zaviyeler, Osmanlı döneminde tekke ve dergâh işleviyle toplumdaki rollerini sürdürmüştür.
Fotoğraf Galerisi
